1913 het laatste gouden jaar van de twintigste eeuw

 

Bespreking van: '1913' van Florian Illies

Duits: '1913 - Der Sommer des Jahrhunderts', Fischer Verlag, ISBN 9783100368010

Nederlands: '1913 - het laatste gouden jaar van de twintigste eeuw', Atlas Contact, ISBN 9789045023236

 

Op de valreep van 2013 een fascinerend boek over 1913 in Kerk in Stad: 1913. In het Duits kreeg het boek de ondertitel 'Der Sommer des Jahrhunderts', in het Nederlands 'Het laatste gouden jaar van de twintigste eeuw' en in het Engels 'The Year Before the Storm'. In twaalf hoofdstukken - een voor elke maand - geeft Florian Illies een beeld van de (vooral Europese) cultuur kort voor het uitbreken van de Russische revolutie en twee wereldoorlogen. Enkele politici, maar vooral veel bekende namen uit kunst en wetenschap passeren de revue.

Uit bijgeloof vrezen sommigen, dat het jaar 1913 een ongeluksjaar zal worden. De componist Arnold Schoenberg, ontwerper van het Twaalftoonsysteem, is een van hen. Zijn angst voor het ongeluksgetal dertien gaat zo ver, dat hij later zijn opera over Mozes en Aaron 'Moses und Aron' noemt, om te voorkomen dat de titel uit dertien letters zou bestaan.

Het jaar begint stormachtig. In New Orleans begroet een twaalfjarige jongen het nieuwe jaar door met een gestolen revolver in de lucht te schieten. Hij wordt opgepakt en de volgende dag naar een verbeteringsgesticht gestuurd. Daar blijkt hij zo onhandelbaar, dat de leiding van het tehuis hem maar een trompet in handen drukt. Zo speelde Louis Armstrong zijn eerste noten. Het is in hetzelfde jaar dat Charley Chaplin zijn eerste filmcontract zal tekenen, Franz Kafka in Praag aan 'Die Verwandlung' schrijft en Sigmund Freud in Wenen praktijk houdt in de Berggasse 19. In datzelfde Wenen verblijven in die tijd Hitler en Stalin. Zij hebben elkaar nooit bewust ontmoet, maar beiden wandelen geregeld door het park van Slot Schoenbrunn - zouden ze elkaar daar toevallig hebben gegroet? Intussen wordt in Essen het prototype van de eerste Aldi supermarkt geopend, wordt er patent aangevraagd op de synthetische drug Ecstasy en werken Pablo Picasso en Georges Braque in Parijs hun kubistische idee‘n over de schilderkunst uit. Ook in Parijs gaat Igor Stravinsky's 'Le Sacre du Printemps' in premiere.

Het boek is een soort cultuurhistorisch dagboek geworden met notities over tal van opkomende nieuwe idee‘n rond schilderkunst, literatuur, muziek, wetenschap, wijsbegeerte en psychiatrie. En toch leest het niet zwaar. De schrijver doorspekt de grote ontwikkelingen met kleine(re) weetjes, anekdotes en gebeurtenissen. Je vraagt je als lezer wel af: zag in 1913 niemand iets aankomen van de stormen die vanaf 1914 zouden losbarsten? Slechts heel af en toe bespeur je bij de betrokkenen enig ongemak: kan dit allemaal maar zo door gaan? De vraag die blijft is: wie kan wel de tekenen der tijden lezen?