6 Januari

Als het goed is ontvangt u dit eerste nummer van Kerk in Stad in het nieuwe jaar precies op 6 januari. Wereldwijd is dat een belangrijke dag in de christelijke traditie. In het Westen wordt dan Driekoningen gevierd, naar aanleiding van het verhaal van de Wijzen uit het Oosten uit Mattheüs 2. Dat is niet altijd zo geweest. Tot ongeveer midden van de vierde eeuw was het grote kerkelijke feest op 6 januari Epifanie: het feest van de openbaarwording van Jezus. De volle nadruk ligt op het feit dat de hemel opengaat en de heerlijkheid van de Eeuwige zichtbaar wordt op aarde. Het bijbelverhaal dat daarbij hoort is het eerste verhaal over Jezus dat in alle evangeliën wordt verteld: dat van zijn ontmoeting met Johannes de Doper bij de Jordaan. Ik schrijf het met opzet zo, omdat de evangelist Johannes niet vertelt dat Jezus bij die gelegenheid gedoopt wordt, terwijl de andere drie dat wel doen. Waar zij in overeenstemmen is, dat bij die ontmoeting bij de Jordaan de Geest als een duif neerdaalt en op Jezus rust. Zo wordt Hij aangewezen als de Zoon van God.

Afb 1 - De Doop van Jezus in de Jordaan – Kerk van Noordbroek, (14e eeuw, fresco)

Het is misschien wat ontnuchterend, maar de kerk viert pas Kerst sinds de vierde eeuw. Toen het christendom in Europa tot ontwikkeling kwam werd het geconfronteerd met tal van heidense feesten en gebruiken. Zo waren de Germanen gewoon om rond midwinter (21 december) zonnewende- of joelfeesten te houden. Daarbij werd het boze duister verjaagd en het licht begroet - in Scandinavië wordt Kerst overigens nog steeds jul genoemd.

Ook rond de Middellandse Zee bleef het lengen van de dagen niet onopgemerkt en werd eind december de zonnegod vereerd. Die had verschillende namen: in Griekenland Helios, in Egypte Ra. In het late Romeinse Rijk ging het om Sol Invictus (=de onoverwinnelijke zon). Om daar iets tegenover te stellen werd ten tijde van keizer Constantijn de Grote (vierde eeuw) bepaald dat op 25 december niet de terugkeer van de zon, maar de geboorte van Jezus zou worden gevierd. Die is immers het Licht van de Wereld? Bovendien werd in het Romeinse rijk rond 25 december al het feest van Saturnus gevierd, zodat er dan toch al bijna niet gewerkt werd.

Terug naar 6 januari. In het Westerse christendom gingen in de loop van de tijd de Wijzen uit het Oosten een steeds belangrijker rol spelen. Op de afbeeldingen van het verhaal zijn het er altijd drie. Dat aantal wordt niet in het Bijbelverhaal genoemd, maar is afgeleid van de geschenken die zij meebrengen: goud wierook en mirre.

Afb. 2 - De Drie wijzen - San Apolinare Nuovo in Ravenna (6e eeuw mozaïek).

De wijzen in Ravenna (afbeelding 2) dragen fraaie exotische mutsen en hebben hun geschenken in de handen. De ster is er en bovenaan staan de namen die de traditie ze heeft gegeven: Balthasar, Melchior en Caspar. Opmerkelijk zijn hun gezichten: degene die vooroploopt heeft een grijze baard, de middelste is baardeloos en de achterste heeft een volle donkere baard. En dat is geen toevallige inval van de kunstenaar, maar dat zie je steeds terug. Steeds worden de bezoekers afgebeeld als vertegenwoordigers van verschillende levensfasen.

Gaandeweg worden de Wijzen anders afgebeeld. Vanaf ongeveer het jaar 1000 veranderen zij in Koningen. Dat is dus kort na de regering van Karel de Grote. De christelijke keizers van het heilige Roomse Rijk identificeren zich steeds meer met Christus: zij regeren immers bij de gratie Gods? En is het niet zo dat zo ongeveer de hele bekende wereld aan hun voeten ligt? Op afbeelding 3 ziet u de koningen met kronen op op bezoek bij koning Herodes.

Afb. 3 - De Drie Koningen bij Herodes; (Frankrijk 15e eeuw glas in lood)

De verandering van wijzen tot koningen is ook terug te vinden in de profetenlezing en de psalm die bij deze zondag zijn gaan horen.

Volken laten zich leiden door jouw licht, koningen door de glans van je schijnsel.

Een vloed van kamelen zal je land overspoelen, jonge kamelen uit Midjan en Efa.

Uit Seba komen ze in groten getale, beladen met wierook en goud. (Jes 60)

 

Moge hij heersen van zee tot zee, …

De koningen van Tarsis en de kustlanden, laten zij hem een geschenk brengen. …

Laten alle koningen zich neerwerpen voor hem, alle volken hem dienstbaar zijn. (Ps 72)

De lezing uit Jesaja verklaart overigens ook de kamelen die zo vaak op de afbeeldingen te zien zijn (afbeelding 4).

Afb 4 - De aanbidding van de Drie koningen (Giotto, Italië 15e eeuw)

Aan de voorstelling van de drie koningen wordt later nog een element toegevoegd. De bijbelse traditie van Genesis kent drie mensensoorten: het gaat om de nakomelingen van de drie zonen van Noach: Sem, Cham en Jafet. Zij gelden als de stamvaders van alle volkeren op aarde. Ook die gedachte wordt gaandeweg in de voorstellingen meegenomen, zodat de boodschap van de afbeeldingen steeds krachtiger wordt: heersers van alle generaties en van alle rassen, ja de hele mensheid erkent Christus als Heer.

Aan dit triomfalisme is zo onderhand een einde gekomen. Ik denk dat wij het verhaal uit Mattheüs 2 nu dan ook anders lezen dan in de Westerse kerkelijke traditie gebeurde. Maar we worden wel uitgenodigd om in onze tijd te doordenken wat het eigenlijk betekent, dat de Kerk Christus als Heer belijdt.

ds Ynte de Groot